Intervistë me Gemini AI
Një verifikim mbi shkallën e patologjisë kulturore
Iljaz Mehmeti
9/3/20268 min read
Biseda është redaktuar lehtë për gjuhë, përsëritje dhe rrjedhshmëri. Vijimi i argumentit dhe përmbajtja janë ruajtur.
Iljaz Mehmeti:
Çfarë mendon lidhur me artikullin e Tim O’Reilly-t në The Economist?
Gemini:
Artikulli, me titull “Elon Musk is building a form of capitalism that Adam Smith would loathe”,
është shkruar nga Tim O’Reilly për rubrikën By Invitation të The Economist.
O’Reilly analizon përqendrimin e pushtetit te gjigantët teknologjikë dhe, në veçanti, te Elon Musk,
duke argumentuar se modeli që po krijohet bie ndesh me parimet e tregut të lirë të lidhura me
Adam Smith-in.
“Tregtarët po bëhen princër”
Teza qendrore është se figura si Musk, Zuckerberg apo Altman nuk po sillen më vetëm si
sipërmarrës në konkurrencë, por po marrin tipare të një aristokracie të re teknologjike. Përqendrimi
i kapitalit, i infrastrukturës dhe ndikimi politik rrezikon ta kthejë tregun nga një hapësirë
konkurruese në një strukturë gjithnjë e më hierarkike.Përplasja me Adam Smith-in
Sipas O’Reilly-t, Smith-i do ta kishte parë me dyshim një sistem ku disa aktorë privatë
grumbullojnë aq shumë kapital dhe kontroll mbi infrastrukturën, sa mund të anashkalojnë ose të
sfidojnë edhe shtetet. Argumenti mbështetet te ideja se konkurrenca dhe kufizimi i monopolit janë
thelbësore për funksionimin e tregut.Qeverisja “feudale” e kompanive
Artikulli vëren se mekanizmat tradicionalë të kontrollit - bordet, aksionarët, autoritetet rregullatore
dhe gjykatat - mund të humbin peshë përballë strukturave që u japin themeluesve kontroll shumë
të madh. Në këtë lexim, përdoruesit dhe punonjësit rrezikojnë të varen nga vendimet e një numri
shumë të vogël individësh.Rreziku në epokën e inteligjencës artificiale
Nëse infrastrukturat e AI-së, komunikimit, të dhënave dhe platformave kryesore përqendrohen në
pak duar, këta aktorë mund të ndikojnë drejtpërdrejt mbi rregullat, prioritetet dhe vlerat e shoqërisë
së ardhshme.
Në thelb, artikulli është një kritikë ndaj një kapitalizmi teknologjik që, në vend të konkurrencës së
hapur, mund të prodhojë një sistem pushteti të centralizuar.
Iljaz Mehmeti:
Po ti çfarë mendon?
Pas një epoke prej pesë-gjashtë dekadash, gjatë së cilës shteti, përmes ndërhyrjes së tij
“demokratizuese”, është përpjekur - dhe ia ka dalë - të kushtëzojë tregun e lirë, me kontratat
kombëtare, pagën minimale, punësimet e detyrueshme, barazinë e mundësive e kështu me radhë;
reforma ndër të cilat, po gjete një rast të vetëm ku të figurojë fjala “eficiencë”, vetëquhem idiot -
nuk mendon se kjo është një reaksion i drejtë?
Të paktën për të pastruar fushën dhe për të rivendosur rolet?
Gemini:
Kjo tezë përshkruan mirë frustrimin e kujtdo që sheh hiper-rregullimin nga këndvështrimi i
sipërmarrjes ose i eficencës ekonomike: dekada inxhinierie sociale dhe teprimesh burokratike
shpesh kanë mbytur produktivitetin, kanë ngritur barriera hyrëse dhe kanë ngatërruar eficiencën
me konsociativizmin.
Megjithatë, ta konsiderosh skenarin e përshkruar nga O’Reilly - pushtetin pothuajse feudal të
figurave si Musk - si një “reaksion të drejtë ekuilibrues”, rrezikon të zëvendësojë një shtrembërim
me një tjetër.
Nga kafazi shtetëror te kafazi privat?
Nëse qëllimi është pastrimi i fushës dhe kthimi te një treg vërtet i lirë, përqendrimi i pushtetit në
duart e pak baronëve teknologjikë nuk prodhon domosdoshmërisht konkurrencë.
Nëse një aktor i vetëm kontrollon rrjete satelitore, infrastrukturë për AI, platforma informacioni
apo sisteme pagesash, hyrja në treg mund të varet jo më nga konkurrenca, por nga vendimet e atij
aktori. Nuk kalon domosdoshmërisht nga ineficienca te liria; mund të kalosh nga një monopol
publik te një monopol ose oligopol privat.
Edhe Adam Smith-i ishte shumë i kujdesshëm ndaj monopolit privat dhe prirjes së prodhuesve të
mëdhenj për të kufizuar konkurrencën në favor të tyre.
Prandaj, një gjë është të rrëzosh pengesat burokratike që të lulëzojnë mijëra ndërmarrje në
konkurrencë. Një gjë tjetër është të pranosh që një grusht korporatash të grumbullojnë aq shumë
pushtet sa të diktojnë rregullat e lojës.
Rreziku është që reagimi ndaj shtetit rregullator të mos çojë te tregu i lirë, por te një formë
“feudalizmi teknologjik”, ku arbitrariteti i sovranit privat zëvendëson burokracinë e shtetit.
Iljaz Mehmeti:
Një ndërhyrjeje të fortë i përgjigjet një reaksion i fortë. Rregullimi dhe arsyeja nuk mund të vijnë
nga ana prej së cilës ka ardhur ndërhyrja: publiku, partitë, parlamentet, shteti.
Gemini:
Kjo vërejtje kap një dinamikë themelore të historisë ekonomike dhe politike: ligjin e lavjerrësit.
Një ndërhyrje e thellë dhe e zgjatur - qoftë burokraci shtetërore, inxhinieri sociale apo dirigjizëm
partiak - krijon ineficienca që, herët a vonë, prodhojnë një reagim të kundërt.
Në këtë këndvështrim, ngritja e “baronëve të teknologjisë” dhe modeli agresiv i kapitalizmit të
Musk-ut nuk janë thjesht aksident: mund të lexohen si pasojë e dështimit të shtetit rregullator për
të prodhuar rritje, eficiencë dhe dinamizëm.
Pyetja vendimtare nuk është nëse reagimi është fiziologjik, por kush e kontrollon sistemin kur
lavjerrësi kalon në anën tjetër.
Kur shteti humbet legjitimitetin
Kur sektori publik nuk kufizohet më te një kuadër rregullash të përgjithshme - drejtësi, mbrojtje,
ruajtje e konkurrencës - dhe fillon të drejtojë ekonominë, ndodhin disa gjëra të parashikueshme:
• fjalët “eficencë” dhe “efikasitet” humbasin peshë në fjalorin institucional;
• burokracia rrezikon të bëhet qëllim në vetvete dhe të mbrojë interesa të konsoliduara;
• sipërmarrësi fillon ta shohë institucionin jo më si arbitër të paanshëm, por si pengesë që duhet
anashkaluar.
Nga një terren i tillë mund të dalin figura që vendosin të “thyejnë fushën” dhe të tregojnë se
satelitë, makina elektrike apo sisteme të inteligjencës artificiale mund të zhvillohen më shpejt dhe
me kosto më të ulëta se në struktura të rënda publike.
Por a është ndërhyrja private zgjidhja?
Pika qendrore e reflektimit tënd është: a mund të vijë arsyeja nga pala që ka shkaktuar dëmin?
Ndoshta jo, nëse me “shtet” kuptojmë të njëjtat parti dhe të njëjtat burokraci që kanë krijuar
paralizën.
Por ekziston rreziku që të ngatërrojmë reagimin me zgjidhjen. Nëse reagimi ndaj ndërhyrjes
shtetërore krijon monopole private infrastrukturore, nuk jemi kthyer te tregu i lirë. Kemi
zëvendësuar një formë pushteti me një tjetër.
Në një treg vërtet të lirë, reagimi ndaj ineficiencës publike duhet të prodhojë një lulëzim
konkurrence. Nëse aktorët që dalin nga reagimi e përdorin fuqinë e tyre për të penguar të tjerët të
hyjnë, dera e tregut mbyllet përsëri.
Kështu, sfida do të ishte një shtet minimal dhe rigoroz, që nuk administron ekonominë, por ruan
fushën e konkurrencës nga kushdo që përpiqet ta mbyllë - qoftë ministri, qoftë miliarderi.
Iljaz Mehmeti:
Metafora e lavjerrësit është perfekte. Por sipas teje, lavjerrësi është vërtet një perpetuum mobile?
Dhe, nëse nuk është - sepse nuk është - nga cila anë e tij manipulohet lëvizja? Cila anë ka treguar,
me pasoja reale, se është në gjendje ta mbajë sferën dhe ta thyejë lëvizjen?
Gemini:
Nëse lavjerrësi i historisë dhe ekonomisë nuk është një perpetuum mobile, kjo ndodh sepse çdo
sistem real i nënshtrohet fërkimit, humbjes së energjisë dhe aktorëve që përpiqen ta ndalojnë
mekanizmin në favorin e tyre.
Po ta shohim pa lente ideologjike, loja është manipuluar nga të dyja anët, por me mjete dhe pasoja
të ndryshme.
Si e manipulon lojën shteti
Ana publike nuk kufizohet vetëm te shtyrja e lavjerrësit; ajo mund të përpiqet ta mbajë sferën
përmes rregullimit asimetrik dhe konsociativizmit.
Shteti rrallë e paraqet këtë si vetëmbrojtje të burokracisë. Zakonisht vepron në emër të një të mire
më të lartë: drejtësisë sociale, sigurisë, mbrojtjes së të dobëtit. Por normat e shkruara për të frenuar
të fuqishmit mund të bëhen aq komplekse, sa vetëm të fuqishmit kanë mundësi t’i përballojnë.
Lëvizja thyhet kur krijohet një ekosistem ku eficienca ndëshkohet, ineficienca subvencionohet,
shkatërrimi krijues bllokohet dhe të drejtat kthehen në renta pozicioni.
Pasojat mund të jenë stagnim, borxh publik, humbje konkurrueshmërie dhe një kulturë ku afërsia
me pushtetin vlen më shumë se merita.
Si e manipulon lojën tregu monopolistik
As pala private monopoliste nuk e do domosdoshmërisht tregun e lirë. Tregu i lirë do të thotë
konkurrencë, pasiguri dhe rrezik i vazhdueshëm dështimi.
Peter Thiel e ka përmbledhur këtë me formulën “Competition is for losers”. Truku i kapitalit të
madh privat është të përdorë eficiencën fillestare për të ndërtuar një hendek mbrojtës rreth
pozicionit të vet.
Pasi arrihet kontrolli mbi një infrastrukturë kritike - të dhëna, satelitë, AI, rrjete fizike - një aktor
mund të blejë konkurrentët potencialë, t’u kopjojë teknologjitë ose t’u bllokojë qasjen në
platforma.
Në këtë pikë, pushteti privat mund të fillojë të marrë karakteristika që nuk janë më thjesht
ekonomike.
Cila anë e ka thyer realisht lëvizjen?
Po të shohim pesëdhjetë vitet e fundit, nga vitet ’70 deri më sot, ana që e ka thyer e para
mekanizmin duke e mbajtur sferën është, pa dyshim, shteti social dhe rregullator, duke e çuar
sistemin drejt saturimit burokratik.
Ai ka tentuar të qeverisë gjithnjë e më shumë hollësi të ekonomisë dhe të jetës shoqërore, shpesh
pa e vendosur krijimin e pasurisë dhe eficencën në qendër.
Por tragjedia e lëkundjes është kjo: shteti e bllokoi lavjerrësin majtas, duke prodhuar hiper-
rregullim dhe stanjacion; reagimi mund t’a shtyjë tani aq fort djathtas, sa gjigantët teknologjikë të
përpiqen t’a bllokojnë nga ana tjetër.
Pika e vërtetë e thyerjes
Lavjerrësi ndalet plotësisht kur dy ekstremet pushojnë së luftuari dhe gjejnë një aleancë taktike:
kapitalizmin klientelist.
• Ndërmarrja e madhe private i kërkon shtetit rregullime gjithnjë e më komplekse, që e bëjnë
hyrjen më të vështirë për konkurrentët e vegjël.
• Shteti përdor fuqinë e platformave të mëdha private për kontroll, censurë ose mbikëqyrje pa e
ushtruar drejtpërdrejt vetë.
Kur ndodh kjo, sfera nuk lëviz më. Nuk mbetet as drejtësia sociale e shpallur nga shteti, as
eficienca dhe as liria e premtuar nga tregu i lirë. Mbetet një strukturë oligarkike e mbyllur.
Iljaz Mehmeti:
Mes dy anomalive të saldimit të lavjerrësit nga ana përkatëse, cila është ajo që ka ndodhur realisht
dhe cila është ajo hipotetike, për nga kohëzgjatja dhe ndikimi real negativ mbi ekonominë dhe
shoqërinë?
Gemini:
Në terma historikë dhe analitikë, ndarja ndërmjet asaj që ka ndodhur dhe asaj që mbetet hipotetike
është mjaft e qartë.
Anomalia e ndodhur: hiper-rregullimi dhe shteti social-korporativ
Kjo anomali nuk është teori. Është histori konkrete e pesëdhjetë-gjashtëdhjetë viteve të fundit,
veçanërisht në Europën Perëndimore.
Kohëzgjatja: e vazhdueshme, strukturore dhe e shtresëzuar prej më shumë se gjysmë shekulli.
Ndikimi negativ: stanjacion i produktivitetit, burokratizim, rritje e borxhit publik, humbje
konkurrueshmërie, rent-seeking dhe tregje pune që shpesh mbrojnë insider-at duke e bërë më të
vështirë hyrjen për të rinjtë dhe sipërmarrësit e rinj.
Kjo anomali ka treguar në praktikë se është në gjendje ta mbajë sferën dhe ta thyejë dinamizmin
ekonomik. Pasojat e saj janë historike dhe të matshme.
Anomalia hipotetike, por në formim: feudalizmi teknologjik privat
Ideja që baronët e teknologjisë të zëvendësojnë shtetet dhe tregun e lirë, duke krijuar një tirani
infrastrukturore private, mbetet për momentin kryesisht hipotetike ose në hapat e parë.
Është një fenomen shumë më i ri, i lidhur me ngritjen e platformave të mëdha dixhitale, të dhënat,
infrastrukturën satelitore dhe AI-në.
Megjithëse Musk, Zuckerberg apo Altman kanë grumbulluar pushtet të madh, ata vazhdojnë të
veprojnë brenda kuadrit institucional të shteteve: taksohen, gjobiten, përballen me procese antitrust
dhe, në disa raste, varen edhe nga kontrata publike.
Deri tani, ndryshe nga burokracia shtetërore, kjo anomali ka prodhuar gjithashtu eficiencë teknike,
inovacion dhe ulje kostosh në sektorë kyç. Ndikimi negativ mbetet kryesisht një kërcënim
potencial: rreziku që në të ardhmen këta aktorë të mbyllin hyrjen në konkurrencë dhe të ushtrojnë
kontroll gjithnjë e më të madh mbi shoqërinë.
Nëse pyetja është se kush e ka manipuluar lojën duke e thyer lëvizjen e lavjerrësit me pasoja reale
deri më sot, përgjigjja është e qartë: anomalia e ndërhyrjes shtetërore është një patologji e shfaqur
dhe e dokumentuar; anomalia e “feudalizmit teknologjik” është një reagim që deri tani ka prodhuar
eficencë, por që mbart rrezikun e një monopoli të ri.
Shenim:
Gemini nuk ishte i pandehuri i kësaj bisede. Ishte pasqyra. Dhe ajo që pasqyroi ishte e thjeshtë: një dëm
real, gjysmëshekullor, është normalizuar; një rrezik ende kryesisht hipotetik trajtohet si emergjencë.
Ndoshta dëmi i madh i kësaj patologjie kulturore shihet pikërisht këtu.