Kur liria humbet masën
Enri Çeno
9/19/20268 min read
Qytetërimet rrallë shemben në ditën kur rrëzohen institucionet e tyre. Ato fillojnë të dobësohen shumë më herët, pothuajse në heshtje, kur ndryshon raporti i shoqërisë me lirinë, përgjegjësinë, autoritetin dhe të vërtetën; kur ajo që dikur konsiderohej virtyt fillon të shihet si kufizim, ndërsa çdo kufizim fillon të perceptohet si padrejtësi. Rënia politike, në këtë kuptim, është shpesh vetëm faza e fundit e një transformimi shumë më të thellë kulturor dhe moral.
Ndoshta pikërisht këtu duhet kërkuar një prej dilemave të mëdha të Perëndimit të sotëm. Shoqëritë perëndimore u ndërtuan mbi një ekuilibër jashtëzakonisht të vështirë: liri individuale, por edhe përgjegjësi; tolerancë, por edhe ligj; treg i lirë, por edhe rregulla; diversitet, por edhe një identitet qytetar të përbashkët; të drejta të individit, por edhe detyrime ndaj komunitetit. Për një kohë të gjatë, forca e tyre qëndroi pikërisht në aftësinë për t’i mbajtur bashkë këto kundërpesha.
Sot ky ekuilibër është nën presion. Emigracioni dhe integrimi, siguria, kufijtë, identiteti kombëtar, liria e fjalës, polarizimi politik, mosbesimi ndaj institucioneve dhe përplasja mes të drejtave individuale dhe interesit kolektiv nuk janë debate të izoluara. Ato janë shfaqje të ndryshme të së njëjtës dilemë: çfarë ndodh me një shoqëri kur liria fillon të humbasë masën që e bën atë të qëndrueshme.
Është një dilemë shumë më e vjetër se bota moderne.
Më shumë se dy mijë vjet më parë, Platoni e vendosi pikërisht këtë tension në zemër të filozofisë së tij politike. Përvoja e Athinës, luftërat, konfliktet e brendshme, ndryshimet e regjimeve dhe mbi të gjitha dënimi me vdekje i Sokratit ndikuan thellë në mendimin e tij. Për Platonin, drama nuk qëndronte vetëm në faktin se mësuesi i tij ishte dënuar padrejtësisht. Ishte edhe fakti se një shoqëri që e konsideronte veten të lirë kishte qenë e aftë të prodhonte padrejtësi përmes vetë mekanizmave të saj politikë.
Në Republika, veçanërisht në librat VIII dhe IX, Platoni përshkruan degradimin e regjimeve politike dhe kalimin nga aristokracia te timokracia, oligarkia, demokracia dhe në fund tirania. Kjo nuk duhet lexuar si një formulë mekanike sipas së cilës çdo demokraci është e destinuar të bëhet tirani. Është më tepër një paralajmërim filozofik se çdo sistem mbart brenda vetes rrezikun e ekzagjerimit të parimit mbi të cilin është ndërtuar.
Oligarkia absolutizon pasurinë. Demokracia rrezikon të absolutizojë lirinë.
Dhe këtu fillon paradoksi.
Problemi nuk është liria. Përkundrazi, liria është një prej arritjeve më të mëdha të qytetërimit politik. Problemi fillon kur ajo shkëputet nga përgjegjësia dhe vetëpërmbajtja, kur pushon së kuptuari si mundësi për të jetuar sipas ndërgjegjes dhe shndërrohet në bindjen se çdo dëshirë individuale duhet të jetë e pakufizuar. Në atë moment njeriu nuk mendon më se është i lirë dhe për këtë arsye përgjegjës për zgjedhjet e tij; fillon të besojë se është i lirë dhe për këtë arsye askush nuk ka të drejtë t’i vendosë kufij.
Dallimi duket i vogël, por politikisht është kolosal.
Një republikë e lirë nuk mund të mbijetojë vetëm mbi një katalog të pafund të drejtash. Ajo kërkon qytetarë të aftë të kufizojnë veten edhe kur ligji nuk i detyron. Kërkon familje, komunitete, institucione, tradita dhe norma shoqërore që krijojnë një kulturë përgjegjësie. Kur çdo autoritet perceptohet automatikisht si shtypje, çdo hierarki si padrejtësi dhe çdo detyrim si cenim i autonomisë personale, shoqëria fillon të konsumojë kapitalin moral mbi të cilin është ndërtuar vetë liria.
Këtu qëndron një prej intuitave më provokuese të Platonit: tepria e lirisë mund të prodhojë etjen për autoritet. Jo sepse njerëzit vendosin papritur se nuk e duan më lirinë, por sepse pasi dobësohen normat, institucionet dhe rendi që e bënin atë të mundur, frika nga kaosi mund të bëhet më e madhe se frika nga pushteti.
Në këtë kuptim, fjala kufi është bërë një prej fjalëve më të rëndësishme të politikës perëndimore të kohës sonë. Kufijtë territorialë, kufijtë e autoritetit të shtetit, kufijtë e tolerancës, të tregut, të teknologjisë dhe të lirisë së shprehjes janë pjesë të së njëjtës përpjekje për të gjetur një ekuilibër të ri.
Debati mbi emigracionin është ndoshta një prej shembujve më të dukshëm. Suedia, për shumë vite simbol i një politike jashtëzakonisht të hapur ndaj refugjatëve, gjatë dekadës së fundit ka ndryshuar ndjeshëm kursin e saj. Politikat janë bërë më kufizuese dhe emigracioni, integrimi, kriminaliteti dhe identiteti kulturor janë shndërruar në tema qendrore të debatit politik. Gjermania po përjeton gjithashtu transformime të rëndësishme të peizazhit të saj politik, ku emigracioni, ekonomia, energjia dhe pakënaqësia ndaj establishmentit kanë ndihmuar në rritjen e forcave politike që sfidojnë konsensusin tradicional. Këto zhvillime nuk provojnë një teori të vetme mbi shkaqet e tyre, por tregojnë se çështjet e identitetit, kufirit dhe kohezionit shoqëror janë kthyer në qendër të politikës europiane.
Pretendimet se emigracioni përdoret në mënyrë të qëllimshme për të krijuar elektorate të reja nuk mund të nxirren thjesht nga rezultatet e një zone elektorale; për një përfundim të tillë nevojiten prova mbi shtetësinë, të drejtën e votës, demografinë dhe qëllimin politik. Por ekziston një çështje shumë më serioze që nuk ka nevojë për teori konspirative për t’u diskutuar: ndryshimet e mëdha demografike mund të ndikojnë në kulturën politike, në koalicionet elektorale dhe në kohezionin e një shoqërie, sidomos kur integrimi institucional dhe kulturor ecën më ngadalë se ndryshimi demografik.
Një shtet liberal mund të jetë shumëkulturor dhe një shoqëri e hapur mund të pasurohet nga ardhjet e reja. Por pluralizmi funksionon vetëm kur ekziston një minimum qytetar i përbashkët: respekti për ligjin, institucionet, rregullat demokratike dhe bindja se njerëzit që jetojnë brenda së njëjtës republikë, pavarësisht origjinës apo bindjeve të tyre, i përkasin të njëjtës bashkësi politike. Pa këtë minimum, diversiteti mund të humbasë karakterin e pluralizmit dhe të shndërrohet në fragmentim.
Kjo na rikthen te një tjetër element i mendimit platonik. Degradimi politik nuk është vetëm përgjegjësi e politikanit. Politikani është shpesh pasqyra e dëshirave të shoqërisë që e prodhon. Kur qytetari kërkon vetëm atë që dëshiron të dëgjojë, politika prodhon njeriun që ia thotë. Kur kërkon privilegj pa kosto, shfaqet politikani që ia premton. Kur kërkon siguri absolute, shfaqet ai që premton se mund ta garantojë. Kur kërkon një armik për t’ia atribuar të gjitha problemet, politika ia gjen atë armik.
Demagogjia nuk lind në vakum. Ajo është një transaksion. Demagogu i jep turmës një shpjegim të thjeshtë për një realitet kompleks dhe turma i jep atij pushtet.
Kjo është arsyeja pse kriza e demokracisë moderne nuk mund të reduktohet vetëm te partitë apo liderët. Ajo lidhet edhe me transformimin e qytetarit në konsumator politik, i cili nuk mendon më në terma të interesit afatgjatë të republikës, por në atë që shteti mund t’i japë atij ose grupit të tij. Në atë çast, politika fillon të shndërrohet nga kërkimi i së mirës së përbashkët në një konkurrencë midis identiteteve, klasave, brezave dhe interesave për kontrollin e shtetit.
Dhe pikërisht këtu demokracia mund të fillojë të dobësohet pa u rrëzuar formalisht.
Ne jemi mësuar ta imagjinojmë fundin e demokracisë me tanke përpara parlamentit, ushtarë në televizione dhe kushtetuta të grisura. Platoni përshkruan një proces shumë më delikat. Tirani mund të lindë brenda vetë sistemit demokratik. Fillimisht ai nuk paraqitet si tiran, por si mbrojtës. Ai premton se do ta mbrojë popullin nga armiqtë e tij, realë apo të perceptuar. Ndarja midis “nesh” dhe “atyre” thellohet, frika krijon kërkesë për mbrojtje dhe kërkesa për mbrojtje krijon tolerancë ndaj një pushteti gjithnjë e më të përqendruar.
Në fund, qytetari mund të zbulojë se duke kërkuar një njeri mjaftueshëm të fuqishëm për ta mbrojtur, ka krijuar një njeri mjaftueshëm të fuqishëm për ta sunduar.
Kjo është arsyeja pse kaosi mund të jetë po aq i rrezikshëm për lirinë sa autoritarizmi. Njerëzit nuk heqin dorë nga liria vetëm kur dikush ua merr me forcë. Historia njeh edhe shoqëri që kanë pranuar kufizimin e saj sepse rendi, siguria dhe stabiliteti u janë dukur më urgjente se liria që kishin.
Megjithatë, do të ishte po aq e gabuar ta përshkruanim Perëndimin e sotëm si një qytetërim që ecën në mënyrë të pashmangshme drejt rënies. Shoqëritë perëndimore vazhdojnë të kenë institucione të fuqishme, ekonomi të zhvilluara, tradita juridike dhe aftësi të jashtëzakonshme për vetëkorrigjim. Pikërisht aftësia për të debatuar mbi gabimet, për të ndryshuar politika dhe për të zëvendësuar qeveri pa dhunë mbetet një prej avantazheve më të mëdha të demokracisë.
Kriza e sotme mund të shihet, për këtë arsye, edhe si kërkimi i një ekuilibri të ri. Ndarjet tradicionale midis së majtës dhe së djathtës nuk mjaftojnë më për të shpjeguar të gjitha konfliktet politike. Gjithnjë e më shumë përplasja zhvillohet rreth marrëdhënies midis lirisë dhe rendit, hapjes dhe kufirit, universalizmit dhe identitetit, individit dhe komunitetit.
Dhe pikërisht këtu rikthehet ajo që filozofia politike moderne shpesh e ka lënë në plan të dytë: karakteri.
Institucionet nuk janë të mjaftueshme. Një kushtetutë nuk mund ta mbrojë vetveten. Një parlament nuk mund të prodhojë automatikisht qytetari. Një gjykatë nuk mund ta ruajë sundimin e ligjit nëse e gjithë kultura politike e konsideron ligjin vetëm si një armë për të mundur kundërshtarin.
Demokracia kërkon diçka përpara demokracisë. Ajo kërkon qytetarë që pranojnë se liria kërkon vetëpërmbajtje, toleranca kërkon reciprocitet, diversiteti kërkon një identitet qytetar që bashkon, tregu kërkon ligj dhe sovraniteti kërkon kufij. Mbi të gjitha, demokracia kërkon një demos: njerëz që, pavarësisht dallimeve të tyre, vazhdojnë ta konsiderojnë njëri-tjetrin pjesë të së njëjtës bashkësi politike.
Kur kjo ndjenjë humbet, qytetari pushon së menduari për republikën dhe fillon të mendojë vetëm për grupin e tij. Republika mund të vazhdojë të ekzistojë në letër, zgjedhjet mund të vazhdojnë të mbahen dhe institucionet mund të vazhdojnë të funksionojnë, por shpirti republikan fillon gradualisht të zbrazet.
Platoni nuk duhet kthyer në një profet të pagabueshëm. Vetë modeli politik që ai propozonte përmbante elemente që bien ndesh me shumë prej parimeve të demokracisë liberale moderne. Por mund të refuzojmë zgjidhjen e tij dhe përsëri të marrim seriozisht diagnozën.
Perëndimi nuk u bë i fuqishëm vetëm sepse ishte i lirë. Ai u bë i fuqishëm sepse arriti për një periudhë të gjatë të bashkonte gjëra që dukeshin kontradiktore: lirinë me përgjegjësinë, kapitalizmin me sundimin e ligjit, sovranitetin me bashkëpunimin, diversitetin me identitetin, shumicën me të drejtat e pakicës. Sfida e kohës sonë nuk është të shkatërrojmë njërën për të shpëtuar tjetrën, por të rikthejmë masën që i lejon të bashkëjetojnë.
Sepse një shoqëri që sakrifikon lirinë për rendin mund të përfundojë në autoritarizëm. Por edhe një shoqëri që sakrifikon çdo rend në emër të një lirie pa kufij mund të prodhojë një ditë dëshirën e dëshpëruar për autoritet.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron aktualiteti i vërtetë i paralajmërimit platonik, pas më shumë se dy mijë vjetësh: tirania nuk fillon gjithmonë kur dikush ia rrëmben lirinë një populli. Ndonjëherë ajo fillon shumë më herët, kur një shoqëri konsumon gradualisht rendin, përgjegjësinë dhe vetëpërmbajtjen që e bënin lirinë të mundur — dhe në fund kërkon dikë mjaftueshëm të fuqishëm për t’ia rikthyer ato.