Nga Marksi tek Bëm-Baverku: beteja filozofike që vazhdon të përcaktojë fatin e Perëndimit
Enri Ceno
8/5/20266 min read
Shpesh e gjej veten duke bërë një pyetje, së cilës ende nuk i kam dhënë një përgjigje përfundimtare: a ishte pasioni im për filozofinë ai që më shtyu drejt politikës, apo ishte politika ajo që më detyroi të zhytem gjithnjë e më thellë në filozofi?
Sa më shumë kalojnë vitet, aq më tepër bindem se këto dy botë nuk mund të ndahen. Politika pa filozofi shndërrohet në administrim të verbër të pushtetit, në reagim të momentit dhe në pragmatizëm pa busull morale. Nga ana tjetër, filozofia pa kontakt me jetën publike rrezikon të mbetet një ushtrim elegant intelektual, i bukur për t’u lexuar, por i paaftë për të ndryshuar realitetin.
Ndoshta pikërisht për këtë arsye, sa herë përpiqem të kuptoj krizën që po kalon sot Perëndimi, nuk e nis analizën nga statistikat, nga sondazhet apo nga ciklet zgjedhore. E nis nga librat. Nga idetë. Sepse historia më ka mësuar se shumë kohë përpara se një qytetërim të ndryshojë ligjet e tij, ai ndryshon mënyrën se si mendon.
Prej kohësh më kanë tërhequr autorët e Shkollës Austriake të Ekonomisë, e njohur shpesh edhe si Shkolla e Vjenës. Ndoshta sepse ata nuk e shohin ekonominë si një koleksion formulash matematikore apo grafikësh statistikorë, por si një shkencë që fillon nga njeriu, nga zgjedhja e lirë, nga përgjegjësia individuale dhe nga dinjiteti i pronës. Duke lexuar Ludvig fon Mizesin, Fridrih fon Hajekun, Karl Mengerin apo Eugen fon Bëm-Baverkun, kupton se ekonomia nuk është kurrë vetëm ekonomi. Ajo është filozofi e zbatuar. Çdo teori ekonomike mbështetet mbi një ide shumë më të thellë: çfarë është njeriu dhe si duhet të organizohet shoqëria.
Pikërisht gjatë rileximit të kritikës që Eugen fon Bëm-Baverku i bëri Karl Marksit, kuptova edhe një herë se një debat i zhvilluar më shumë se një shekull më parë nuk i përket aspak së shkuarës. Përkundrazi, ai vazhdon të jetojë në çdo diskutim që kemi sot mbi kapitalizmin, shtetin, tregun, pabarazinë, inteligjencën artificiale dhe të ardhmen e qytetërimit perëndimor.
Historia e ideve është, në thelb, historia e përplasjes së mënyrave të ndryshme për ta kuptuar natyrën njerëzore. Çdo sistem politik, çdo teori ekonomike dhe çdo model shoqëror buron nga një pyetje shumë më e thellë filozofike: çfarë është njeriu? A është ai një individ i lirë që krijon rend përmes zgjedhjeve të tij, apo është thjesht një produkt i forcave kolektive që e tejkalojnë? Pikërisht mbi këtë pyetje u ndërtua një nga debatet më të rëndësishme të historisë moderne: ai midis Karl Marksit dhe Eugen fon Bëm-Baverkut. Nuk ishte thjesht një debat mbi ekonominë; ishte një përplasje midis dy vizioneve krejtësisht të ndryshme për njeriun, lirinë dhe shoqërinë.
Kur Karl Marksi botoi “Kapitalin” në vitin 1867, Evropa po jetonte kulmin e Revolucionit Industrial. Fabrikat po transformonin ekonominë, urbanizimi po ndryshonte jetën tradicionale dhe kapitalizmi po krijonte pasuri në një ritëm të paparë më parë. Por njëkohësisht, ai po prodhonte edhe kushte të rënda pune, pabarazi dhe tensione sociale. Brenda këtij realiteti, Marksi ndërtoi teorinë e tij të famshme të vlerës së punës. Sipas tij, vlera e një malli përcaktohej nga koha e punës shoqërisht e nevojshme për prodhimin e tij. Nëse puna ishte burimi i vetëm i vlerës, atëherë fitimi i kapitalistit nuk mund të ishte gjë tjetër veçse ajo pjesë e papaguar e punës së punëtorit, të cilën ai e quajti “mbivlerë”. Prej kësaj premise rridhte e gjithë teoria e shfrytëzimit, luftës së klasave dhe, në fund, domosdoshmëria historike e revolucionit proletar.
Për shumë intelektualë të shekullit XIX kjo teori dukej elegante dhe bindëse. Ajo ofronte një shpjegim të vetëm për pabarazinë ekonomike dhe konfliktin social. Por kishte një problem themelor: ajo funksiononte vetëm nëse pranohej paraprakisht se puna ishte masa objektive e vlerës. Pikërisht këtu fillon analiza e Eugen fon Bëm-Baverkut.
Vetëm një vit pas vdekjes së Marksit, në vitin 1884, Bëm-Baverku botoi vëllimin e parë të veprës së tij monumentale “Kapitali dhe Interesi”, ku filloi çmontimin sistematik të teorisë marksiste. Më pas, pas botimit të vëllimeve të tjera të “Kapitalit”, ai publikoi studimin “Karl Marksi dhe përmbyllja e sistemit të tij”, një analizë që edhe sot konsiderohet ndër kritikat më të fuqishme ndaj marksizmit.
Forca e argumentit të tij nuk ishte politike, por filozofike. Ai argumentonte se Marksi e fillonte analizën nga kolektivi, ndërsa ekonomia reale fillon gjithmonë nga individi. Nuk ekziston një “shoqëri” abstrakte që përcakton vlerën e mallrave; ekzistojnë miliona individë që bëjnë zgjedhje, kanë preferenca dhe vlerësojnë ndryshe të njëjtin objekt. Pikërisht mbi këtë u ndërtuan dy shtyllat e Shkollës Austriake: individualizmi metodologjik dhe subjektivizmi metodologjik.
Nga ky këndvështrim, një diamant nuk ka vlerë sepse është prodhuar me shumë punë, por sepse njerëzit janë të gatshëm të japin shumë për ta zotëruar. Një pikturë që një artist e realizon për disa orë mund të vlejë dhjetëra milionë euro, ndërsa një objekt që kërkon javë të tëra pune mund të mos ketë pothuajse asnjë vlerë në treg. Puna është një kosto e prodhimit; ajo nuk është burimi automatik i vlerës. Vlera lind në mendjen e individit, nga dobia që ai percepton dhe nga rëndësia që i jep një malli.
Por Bëm-Baverku shtoi edhe një element që Marksi pothuajse e anashkaloi: kohën. Punëtori paguhet sot, ndërsa produkti shitet nesër. Kapitalisti financon pagat, makineritë, lëndët e para dhe merr mbi vete rrezikun që produkti mund të mos shitet kurrë. Fitimi nuk është domosdoshmërisht rezultat i shfrytëzimit; ai është edhe shpërblim për pritjen, për rrezikun dhe për koordinimin e kapitalit në kohë. Pa këtë dimension kohor, analiza ekonomike mbetet e paplotë.
Historia e shekullit XX e shndërroi këtë debat teorik në një provë historike. Regjimet që ndërtuan ekonominë mbi planifikimin qendror dhe mbi teorinë marksiste të vlerës u përballën me mungesa kronike, me rënie të produktivitetit, me mungesë inovacioni dhe, në shumë raste, me shtypje politike. Në të kundërt, ekonomitë që mbështetën pronën private, sipërmarrjen dhe konkurrencën krijuan nivelin më të lartë të mirëqenies që njerëzimi kishte njohur ndonjëherë. Sigurisht, kapitalizmi nuk është i përsosur. Ai prodhon cikle ekonomike, pabarazi dhe përqendrime pushteti që kërkojnë institucione të forta, shtet ligjor dhe konkurrencë të ndershme. Por ai ka një avantazh themelor: pranon se askush nuk zotëron të gjithë dijen dhe se informacioni shpërndahet tek miliona individë, jo në zyrat e një planifikuesi qendror.
Sot, kur shoh Perëndimin, kam përshtypjen se ky debat po rikthehet në një formë të re. Nuk flasim më për kolektivizimin klasik të fabrikave, por për një zgjerim të vazhdueshëm të burokracisë, të shtetit rregullator dhe të bindjes se gjithnjë e më shumë fusha të jetës mund të planifikohen nga lart. Në emër të barazisë, sigurisë apo drejtësisë sociale, rritet vazhdimisht tundimi për të kufizuar lirinë ekonomike dhe përgjegjësinë individuale. Por historia na kujton se çdo herë që shteti ka pretenduar të zëvendësojë tregun dhe çdo herë që kolektivi ka pretenduar të zëvendësojë individin, çmimi është paguar me më pak liri, më pak inovacion dhe më pak prosperitet.
Paradoksi më i madh është se kjo po ndodh pikërisht në epokën e inteligjencës artificiale. Sot, vlera ekonomike krijohet gjithnjë e më pak nga puna fizike dhe gjithnjë e më shumë nga dija, krijimtaria, algoritmet, teknologjia dhe kapitali intelektual. Një model inteligjence artificiale mund të krijojë miliarda euro vlerë pa pasur një lidhje proporcionale me orët e punës njerëzore. Kjo e bën edhe më të vështirë mbrojtjen e teorisë se puna është burimi i vetëm i vlerës. Në ekonominë e shekullit XXI, ajo që gjeneron pasuri është aftësia për të inovuar, për të marrë rrezik, për të parashikuar të ardhmen dhe për të krijuar zgjidhje që njerëzit i konsiderojnë të dobishme.
Prandaj, sa herë rikthehem tek librat e Shkollës së Vjenës, nuk e bëj vetëm për të kuptuar ekonominë. E bëj sepse aty gjej një filozofi të lirisë. Një filozofi që nuk e sheh individin si një vidë të vogël në makinerinë e shtetit, por si burimin e krijimtarisë, përgjegjësisë dhe përparimit.
Në fund të fundit, debati midis Karl Marksit dhe Eugen fon Bëm-Baverkut nuk ishte thjesht një debat mbi fitimin, kapitalin apo pagën. Ishte një debat mbi vetë natyrën njerëzore. Dhe ndoshta pikërisht kjo është arsyeja pse ai vazhdon të jetë aq aktual edhe sot. Sepse sa herë shoqëritë tona përballen me kriza ekonomike, politike apo kulturore, ato rikthehen pa e kuptuar tek e njëjta pyetje që filozofët kanë bërë prej shekujsh: a ndërtohet qytetërimi mbi lirinë e individit apo mbi fuqinë e kolektivit?
Historia nuk ka dhënë një përgjigje përfundimtare për çdo problem, por një mësim duket se e ka bërë të qartë. Shoqëritë që kanë besuar tek individi, tek prona private, tek sipërmarrja dhe tek liria për të krijuar kanë qenë ato që kanë prodhuar më shumë pasuri, më shumë inovacion dhe më shumë dinjitet njerëzor. Dhe ndoshta ky është mësimi më i rëndësishëm që mund të nxjerrim nga kjo përplasje e madhe intelektuale: ekonomia nuk është thjesht studimi i pasurisë. Ajo është, mbi të gjitha, studimi i lirisë njerëzore.