Tregu i lirë si filozofi e dinjitetit
Pse tregu i lirë është një filozofi e dinjitetit, përgjegjësisë dhe shpresës
Enri Çeno
7/20/20265 min read
Që nga koha kur njeriu filloi të organizonte jetën e tij në bashkësi, një pyetje e ka shoqëruar çdo brez: çfarë është ajo që krijon pasuri dhe çfarë është ajo që e shkatërron? Përgjigjet kanë qenë të shumta, por një gabim është përsëritur vazhdimisht: prirja për ta parë ekonominë si një lojë me shumë zero, ku fitimi i njërit duhet domosdoshmërisht të jetë humbja e tjetrit. Kjo ide ushqehet nga intuita njerëzore, por jo domosdoshmërisht nga historia. Mendja jonë është formuar në një botë me burime të kufizuara, ku një copë bukë e fituar nga tjetri ishte një copë bukë më pak për ne. Megjithatë, qytetërimi lindi pikërisht kur njeriu kuptoi se pasuria nuk është vetëm ajo që ndahet, por edhe ajo që krijohet. Nga ai çast, historia e njerëzimit u bë historia e krijimit të vlerës.
Edmund Bërku e kuptonte shoqërinë si një organizëm të gjallë, një rend që nuk ndërtohet mbi eksperimente ideologjike, por mbi përvojën, traditën dhe lirinë e brezave. Më vonë, Fridrih Hajeku do ta zhvillonte këtë ide duke argumentuar se asnjë qeveri nuk zotëron dijen e shpërndarë në miliona individë që marrin vendime çdo ditë. Tregu nuk është një institucion sepse është perfekt; ai është superior sepse është i përulur. Ai pranon se askush nuk di mjaftueshëm për të komanduar jetën ekonomike të të gjithëve. Pikërisht për këtë arsye ai ia lë vendimet individëve, të cilët gabojnë, korrigjohen, konkurrojnë dhe mësojnë.
Një nga mitet më të përhapura të kohës sonë është se tregu i lirë prodhon në mënyrë të pashmangshme monopole. Në pamje të parë kjo tingëllon bindëse. Një kompani rritet, fiton më shumë klientë, bëhet më e fuqishme dhe duket sikur fundi logjik është dominimi absolut. Por ky është një arsyetim statik për një proces thellësisht dinamik. Ai harron se çdo kompani nuk konkurron vetëm me rivalët e sotëm, por me teknologjinë e nesërme, me sipërmarrësit që ende nuk ekzistojnë, me idetë që ende nuk janë shpikur dhe me preferencat e konsumatorëve që ndryshojnë vazhdimisht. Historia ekonomike është një varrezë gjigantësh. Çdo epokë ka pasur kompani që dukeshin të pathyeshme, derisa u rrëzuan jo nga dekreti i një ministri, por nga një ide më e mirë.
Kjo nuk do të thotë se monopolet nuk ekzistojnë. Ato ekzistojnë. Por pyetja filozofike nuk është nëse ekzistojnë; pyetja është se çfarë i mban gjallë. Një monopol i vërtetë nuk është thjesht një kompani e madhe. Një monopol është një situatë ku konsumatori nuk ka alternativë reale dhe ku konkurrentët nuk mund të hyjnë në treg. Në shumicën e rasteve historike, kjo nuk është arritur nga forca e tregut, por nga forca e ligjit. Licencat ekskluzive, privilegjet shtetërore, rregulloret e projektuara për të mbrojtur aktorët ekzistues, tarifat që bllokojnë hyrjen e konkurrencës dhe burokracia që vetëm korporatat më të mëdha mund ta përballojnë, kanë qenë shumë më shpesh burimi i monopolit sesa vetë konkurrenca. Kur shteti nuk vendos rregulla të përgjithshme, por zgjedh fituesit, ai pushon së qeni arbitër dhe bëhet partner i pushtetit ekonomik. Atëherë nuk kemi më kapitalizëm të lirë; kemi kapitalizëm klientelist.
Roger Skrutoni shkruante se liria nuk është mungesa e rendit, por prania e institucioneve që lejojnë individin të veprojë me përgjegjësi. Kjo vlen edhe për ekonominë. Një treg i lirë nuk është anarki. Ai ka nevojë për pronë private, për kontrata të zbatueshme, për gjykata të pavarura dhe për sundim të ligjit. Pikërisht këto institucione krijojnë një fushë loje ku askush nuk është i privilegjuar për shkak të afërsisë me pushtetin. Sa herë që politika fillon të shpërndajë privilegje, konkurrenca zëvendësohet nga klientelizmi dhe sipërmarrësi zëvendësohet nga lobisti.
Një tjetër mit i përhapur është se të pasurit bëhen gjithmonë më të pasur, ndërsa të varfrit gjithmonë më të varfër. Ky është një pohim që ngatërron fotografinë me filmin. Një fotografi tregon se kush është i pasur sot, por nuk tregon nëse ai ishte i pasur dhjetë vite më parë dhe as nëse do të jetë ende i pasur pas dhjetë vitesh. Një ekonomi nuk duhet gjykuar vetëm nga mënyra se si shpërndahet pasuria në një moment, por edhe nga aftësia e individëve për të lëvizur brenda saj. Dinamika është po aq e rëndësishme sa shpërndarja. Një shoqëri mund të ketë pabarazi, por nëse ajo ofron mundësi reale për ngritje sociale, atëherë kemi të bëjmë me një rend të hapur. Një shoqëri mund të jetë shumë më e barabartë në statistika, por nëse pozicionet janë të ngrira dhe askush nuk mund të ngjitet, atëherë barazia shndërrohet në burg.
Aleksis dë Tokëvili e kishte kuptuar këtë paradoks që në shekullin XIX. Ai paralajmëronte se njerëzit nuk e urrejnë pabarazinë në vetvete; ata urrejnë mungesën e shpresës. Kur individi beson se mund të ndërtojë jetën e tij, ai pranon që dikush tjetër të jetë më i pasur. Por kur sistemi i mbyll dyert e përparimit, pasuria e tjetrit perceptohet si padrejtësi, jo si frymëzim. Prandaj pyetja e vërtetë nuk është sa të pasur janë të pasurit, por sa e hapur është rruga që të çon drejt suksesit.
Kjo është arsyeja pse konservatorizmi klasik nuk e mat suksesin e një ekonomie nga numri i miliarderëve dhe as nga madhësia e aparatit shtetëror. Ai e mat nga numri i njerëzve që mund të ndërtojnë një jetë më të mirë se ajo e prindërve të tyre. Qëllimi nuk është të shkatërrosh majën, por të zgjerosh shkallët që të çojnë drejt saj. Lakmia nuk luftohet duke ndaluar suksesin; ajo luftohet duke garantuar që askush të mos ketë privilegje të fituara përmes pushtetit politik.
Këtu qëndron edhe dallimi thelbësor mes së djathtës filozofike dhe kolektivizmit modern. E djathta nuk e idealizon korporatën; ajo idealizon konkurrencën. Nuk e mbron pasurinë si privilegj, por si rezultat të krijimit të vlerës. Nuk e konsideron shtetin armik, por e kufizon atë në rolin e garantuesit të rregullave të përgjithshme, jo të shpërndarësit të favoreve. Një shtet i fortë është ai që mbron ligjin, jo ai që kontrollon tregun.
Në fund, pyetja nuk është nëse do të kemi pabarazi, sepse pabarazia është e pashmangshme në çdo shoqëri të lirë ku njerëzit kanë talente, ambicie dhe zgjedhje të ndryshme. Pyetja është nëse kjo pabarazi do të jetë produkt i lirisë apo i privilegjit; nëse do të jetë pasojë e meritës apo e lidhjeve me pushtetin; nëse do të jetë një mal që mund të ngjitet apo një mur që nuk mund të kapërcehet. Një qytetërim nuk përparon kur të gjithë marrin të njëjtin rezultat, por kur secili ka mundësinë reale të ndjekë potencialin e tij. Dhe historia na mëson se kjo mundësi lind jo aty ku shteti përpiqet të zëvendësojë tregun, por aty ku ligji mbron lirinë, prona mbetet e sigurt, konkurrenca mbetet e hapur dhe individi mbetet gjithmonë më i madh se burokracia. Vetëm atëherë pasuria nuk është privilegj i pakicës, por horizont i hapur për këdo që ka guximin, talentin dhe përgjegjësinë për ta krijuar. Kjo është arsyeja pse një shoqëri e lirë nuk duhet të ketë frikë nga suksesi, por nga privilegji; jo nga pasuria, por nga pushteti që e mbron atë nga konkurrenca. Sepse vetëm aty ku konkurrenca mbetet e lirë, liria ekonomike shndërrohet në liri njerëzore dhe tregu i lirë pushon së qeni thjesht një mekanizëm ekonomik, për t’u bërë një filozofi e dinjitetit, përgjegjësisë dhe shpresës.